همیشه در مقایسه رسانه های مهم و نامدار دنیا( که اکثرا در اختیار صهیونیست هاست) با تنها رسانه فراگیر داخلی(یعنی صدا و سیما) سوالات مهمی ذهنم را مشغول می کند. اینکه آنها چرا آنقدر درجذب مخاطب موفقند و رسانه به اصطلاح ملی ما این قدر ناموفق؟ اینکه چگونه آنها در تلقین مواضع ایدئولوژیک خود نمره قبولی می گیرند و ما مردود می شویم. از باب مثال چگونه آنها می تونند اسلام هراسی را در سطح جهان تثبیت کنند و به چهره ای خشونت طلب از اسلام و مسلمان رسمیت بخشند اما جیغ های بنفش صدا و سیمای ما برای نشان دادن جنایات اسرائیل(که یک حقیقت غیر قابل انکار است) سعی بی ثمر است که نه، حتی گاهی نتیجه عکس می دهد و باعث محبوبیت آن رژیم نزد مردم ما می شود! اگر این تعبیر را اغراق آمیز می دانید می توانیم بر سر عبارت «بی نفاوتی» به تفاهم برسیم. حقیقتا بسیاری از مردم ما درباره جنایات اسرائیل بی تفاوت اند و یا به آن به دیده شک و تردید می نگرند.

به نظر بنده راز این ناکامی و آن کامیابی را باید در اعتماد مخاطبان به رسانه جستجو کرد. اما این اعتماد یا بی اعتمادی محصول چیست؟ مسئله در تحلیل متفاوت «آن ور آبی ها» و «برادران وطنی جام جم» از قدرت و کارکرد رسانه است. آن ور آبی ها رسانه را یک واسطه می دانند و برای قدرت آن در قلب و یا تحریف حقایق حد و مرزی قائلند. به این معنی که آنان تنها در مواردی که مردم دسترسی بی واسطه به حقیت امر ندارند، دست به تحریف حقایق می زنند و اخبار را کم و زیاد میکنند اما در مواردی که اصل ماجرا برای مردم مثل روز روشن است دندان طمع را می کنند و با آن حقیقت عریان در نمی افتند. مثال خوب برای فهم موضوع وضع اقتصادی یک کشور است که بعید است شهروندی از آن بی خبر بماند. خرج کردن از حساب اعتماد مخاطب برای وارونه نشان دادن وضع اقتصادی یک کشور کاری بیهوده است که نه تنها وضع را بهتر نمی کند بلکه دست رسانه را در بزنگاه های حساس سیاسی رو می کند. رسانه های آمریکا هیچ اصراری برای پنهان کردن افت محبوبیت اوباما، ناکاآمدی طرحهای اقتصادی او، رسوایی اخلاقی کلینتون و یا ماجرای اضافه حقوق خلاف قانون همسر رئیس بانک جهانی ندارند(مسائلی که پی بردن به حقیقت آنها برای مخاطب آمریکایی کار سختی نیست) اما در عوض همه موجودی حساب اعتماد مخاطبان را برای منافع استراتژیک خود در طرح های سیاسی خاور میانه، اسلام هراسی و مظلوم نمایی اسرائیل صرف میکنند.(موضوعاتی که پیچیدگی بیشتری دارند و حقیقت آنها مثل وضع اقتصادی کشور آشکار نیست)

اما برای «برادران جام جم» رسانه نوعی اسباب تفاخر و وسیله ایست که کارکرد آن بیشتر به چوب شعبده می ماند تا انتقال پیام. آنها راضی ترند تا قیمت اجناسی که دانستن آنها به آسانی پرسیدن از بقال سر کوچه است را ارزان تر اعلام کنند و برای دفاع از مدرک جعلی کردان تمام قامت وارد میدان شوند و سخرانی های رئیس جمهور مملکت درباره مدیریت جهانی ایرانیان را در صدر اخبار قرار دهند! و به مردمی که برای امرار معاش به شغل دوم و سوم رو می آورند بقبولانند که وضعشان از مردم آمریکا و کشورهای اروپای شمالی که در پی بحران اقتصادی به فقر و فلاکت افتاده اند بهتر است و...   بله متاسفانه رسانه ملی ما که مستقیما زیر نظر عالیترین مقام کشور اداره می شود برای منافع کوتاه مدت و بعضا تنها برای حفظ یک مدیر بی عرضه آن قدر بی رویه از حساب اعتماد مخاطب برداشت می کند که در روزهای مهم حتی خبرهای راست راست آن هم نتیجه عکس میدهد.

اینگونه است که مخاطب رسانه های دیگر باور می کند و مخاطب رسانه ملی ما انکار.

به نقل از آینده

در پی اقدام سئوال برانگیز محسن مخملباف و موضع گیری آیت الله منتظری علیه تسخیر لانه جاسوسی آمریكا در سال 58، محسن میردامادی، سخنگوی دانشجویان در ماجرای تسخیر سفارت آمریكا در 13 آبان 1358با ارسال بیانیه ای از زندان اوین به تحلیل اقدام تاریخی دانشجویان و دفاع قاطع از آن پرداخت.

به گزارش خبرنگار "آینده" محسن مخملباف كارگردان ایرانی دو روز قبل بابت تسخیر لانه جاسوسی آمریكا و دستگیری اعضای سفارت این كشور در ایران توسط دانشجویان پیرو خط امام، از مردم و حكومت این كشور عذرخواهی كرد.

وی كه از طرف خود به عنوان رهبر معترضان به انتخابات در خارج از كشور منصوب شده، مدعی شد مردم ایران باید با مرور ماجرای گروگان‌گیری، خود را از این اقدام به گفته او افراطی مبرا كنند. چون به اعتقاد او، گروگان گیری لطمه به قلب‌های مردم آمریكا وارد كرده و باعث ایجاد سی سال رابطه منفی بین مردم دو كشور شده است.

آیت الله منتظری نیز در پاسخ به یك سایت اینترنتی گفته بود: اشغال سفارت آمریكا در بدو پیروزى انقلاب كه مورد‏ ‏حمایت اكثر اقشار انقلابى و مرحوم امام خمینى بود، مورد تأیید اینجانب نیز‏ ‏بود; ولى با آن عوارض منفى و حساسیت شدیدى كه بین مردم آمریكا به‏ ‏وجود آورد كه هنوز آثار آن باقى است ، معلوم شد كه كار درستى نبوده; و‏ ‏اصولا سفارت یك كشور به منزله جزئى از آن كشور است ، و كشورى كه‏ ‏در حال جنگ رسمى با ما نبود اشغال سفارت آن به منزله اعلان جنگ با آن‏ ‏كشور است و كار صحیحى نمى باشد. از قرار اطلاع بعضى از جوانان انقلابى‏ ‏و متعهدى كه متصدى این كار بودند نیز اشتباه بودن آن را قبول دارند.

در عین حال محسن میردامادی با رد اشتباه بودن این اقدام، آن را در راستای منافع ملی مردم ایران دانسته و با اشاره به تلاش آمریكاییها در ماجرای مك فارلین(سال 65) برای ارتباط با ایران، ادعای آقای منتظری مبنی بر تداوم آثار منفی این اقدام را رد كرده است.
‏ ‏
در پیام میردامادی آمده است:

بسم الله الرحمن الرحیم

انّ من صّرحت له العبرُ عمّا بین یدیه من المثُلات حجزته التقوی عن تقحّم الشبهات- آن كه عبرتهای روزگاراو را آشكار شود و از آن پند پذیرد و از كیفر ها كه پیش چشم اوست عبرت گیرد، تقوی او را نگه دارد، و به سر نگون شدنش در شبهه ها نگذارد. امام علی(ع)- خطبه 16 نهج البلاغه

روز سیزده آبان 1358 یكی از سر فصل های مهم تاریخ سیاسی ایران است. به تعبیر امام خمینی(ره) آن رویداد سر آغاز انقلاب دوم در كشور ماست. از این رو فهم درست آن بخصوص سی سال بعد از آن واقعه، حاوی درسهای فراوان تاریخی و راه گشایی برای عبور از پیچیدگی های سیاسی امروز است.

تسخیر سفارت امریكا به وسیله دانشجویان مسلمان پیرو خط امام باید با شناخت شرایط زمانی و تاریخی خود، هم در عرصۀ داخلی و هم در عرصۀ بین المللی مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. توصیف و تحلیل آن واقعه بر پایه شرایط امروز و بدون توجه به واقعیات آن زمان به همان اندازه اشتباه است كه بخواهیم در باب مسائل امروز جامعه بر مبنای شرایط و معیارهای آن روز و آن زمان قضاوت كنیم، موضوعی كه متأسفانه در سالهای اخیر به آن بی توجهی شده است. هر حادثه ای را باید بر اساس زمینه ها و ظرف های زمانی و مكانی آن فهمید و بازخوانی كرد و بی توجهی به این امر جز عدم درك تحولات زمان و مكان و فرار از مسائل و دردهای جامعه و تكرار تجربه ها حاصلی ندارد.

با توجه به این ضرورت می توان دریافت كه:

1- تسخیر سفارت امریكا واكنش در قبال سیاست هایی بود كه دولت امریكا با كودتای 28 مرداد علیه كشور ما آغاز كرده و تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی و حتی بعد از آن و زمان تسخیر سفارت آن ها را ادامه داده بود.

2- تسخیر سفارت امریكا پاسخ به تهدید های خارجی نسبت به انقلاب بزرگ اسلامی و دستاوردهای آن بود كه با توجه به تجربیات تاریخی به نگرانی جدی آن روز بخش قابل توجهی از دانشجویان و مردم تبدیل شده بودكه دفاع از انقلاب مردمی و نظام نوپای حاصل از آن را مهمترین وظیفه خود می دانستند.

3- عكس العمل مثبت مردم در سراسر كشور پس از تسخیر سفارت امریكا و اجماع عمومی در تأیید آن حركت نشان داد كه سیاست های امریكا تا چه میزان در افكار عمومی آثار منفی برجای گذاشته و آن سیاست ها و دخالت ها و حمایت از رژیم دیكتاتوری شاه در چه حد موجب نفرت همگانی شده بوده است.

اكنون سی سال بعد از آن رخداد مهم كه علاوه بر ایران، منطقه و جهان را نیز تحت تأثیر قرار داد، می توان به تعبیر حضرت علی(ع) از این تاریخ سی ساله برای امروز پند و عبرت گرفت. بر این اساس شاید بتوان گفت:

1- اقدام دانشجویان مسلمان پیرو خط امام برگی درخشان از تاریخ فعالیت های دانشجویی در ایران و جهت گیری ضد استعماری دانشجویان مسلمان و دفاع آنان از منافع ملی است كه در جلوگیری از دخالت بیگانه و آسیب زدن به نظام جمهوری اسلامی در دوران پس از انقلاب تأثیرات جدی داشته است.

2- عدم محبوبیت یا مقبولیت برخی چهره ها و افراد كه برخلاف دیدگاهها و عملكردهای گذشتۀ خود، تازه امروز به شعارهای سی سال قبل مردم رسیده اند، نباید باعث نادیده گرفتن واقعیات و ضرورت های آن زمان و تردید نسبت به اصالت و درستی مواضع مبتنی بر آنها شود.

3- این تصور، كه برخی به ترویج آن مشغولند، مبنی بر این كه وجود مشكلات امروز در روابط ایران و امریكا به دلیل ماجرای تسخیر سفارت امریكا در سال 58 است نیز ناشی از نادیده گرفتن واقعیت های دیگری در طول سی سال گذشته است.

واقعیت این است كه امریكائیان از سال 1366(1987میلادی) كه مك فارلین را به عنوان سفیر ویژه به ایران فرستادند و حتی حاضر شدند به ایران سلاح بفروشند، خواهان برقراری روابط با ایران شده و در واقع موضوع تسخیر سفارت را به تاریخ سپرده و با عبور از آن واقعه، روابط آینده خود را با ایران در گرو گذشته آن قرار نداده اند.

این موضوع بعدها نیز در اظهارات آلبرایت، وزیر خارجۀ دولت كلینتون و نیز خود او انعكاس داشته است به نحوی كه با عذرخواهی تلویحی از سیاست های گذشته خواستند نشان بدهندكه موضوع تسخیر سفارت از نظر آنان موضوعی تمام شده است كه مناسبات سیاسی آینده در گرو آن نیست. لذا می توان گفت مسائل كنونی بین دو كشور بیشتر تحت تأثیر تحولات و مسائل داخلی امروز دو كشور قرار دارد و موضوع تسخیر سفارت هم اكنون جزء مسائل و مشكلات میان دو كشور نیست.

4- علی رغم تحولات و تغییرات مهمی كه نسبت به دوران انقلاب، هم در عرصۀ داخلی و هم در عرصۀ بین المللی بوجود آمده است، باید به این نكته توجه داشت كه برای اصلاح امور داخل كشور و پیشبرد اصلاحات مورد نیاز، نمی توان و نباید نگاه به خارج داشت. زیرا این یك اصل است كه بیگانگان صرفآ منافع خود را دنبال می كنند. لذا همان طور كه نیروهای اصیل اصلاح طلب همواره تأكید داشته اند، باید باور داشت كه اصلاحات زمانی می تواند موفق و ماندگار باشد كه درون زا و مبتنی بر خواست و ارادۀ مردم باشد. چرا كه بر اساس یك قاعدۀ قرآنی كه می فرماید: ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم، خداوند سرنوشت قومی را دگرگون نمی كند مگر آنكه در درون خود تغییر ایجاد كرده باشند. بنا براین همواره لازم است به خواست و ارادۀ مردم متكی بود و به خداوند بزرگ توكل كرد. گرچه این هم روشن است كه وقتی اصحاب قدرت اجازه ندهند اردۀ مردم در داخل محقق شود ناگزیر،گرایش و نگاه به بیگانه امكان وقوع می یابد.

بازداشتگاه اوین- محسن میردامادی

12/8/1388

شخصا حرفهای میردامادی را بیشتر می پسندم...

اجتهاد مدنی

اسلامی که موسای صدر می فهمد (1)

فقهای ما نباید ببینند که رسول خدا (ص) 1400سال پیش چه کردند ، آنها باید فکر کنند که اگر ایشان امروز می بودند چه می کردند . امام موسی صدر، مجتهد نواندیش ایرانی 2

این یادداشت با عنایت به سلوک اجتماعی و روح حاکم بر تفکر امام موسی صدر و با پیوند دادن عباراتی از مقاله ایشان زیر عنوان « روح تشریع و واقعیت قانونگذاری در اسلام»3 نوشته شده است.

اهمیت آرا امام موسی صدر، که در این یادداشت به آن پرداخته می شود، زمانی روشن می شود که شان علمی ایشان و طبقه فکری که به آن تعلق دارد را بازشناسیم. این آرا نه متعلق به یک روشنفکر دورافتاده از شریعت است و نه برداشت های ذوقی یک خطیب دینی دسته چندم. بلکه آرا فقهی یکی از برجسته ترین دانش آموختگان حوزه های علمیه در دوره معاصر است. شاگرد شاخص آیات عظام: بروجردی و محقق داماد(مکتب قم) و خویی و حکیم(مکتب نجف). او در میان فقیهان جوان هم دوره خود چنان سرآمد بود که شهید آیت الله محمد باقر صدر درباره مقام علمی اش چنین گفت:« اگر پسر عموی من طبق سنت حوزه در حوزه می ماند قطعا مرجع علی الاطلاق شیعه می شد»4. جنبه دیگر اهمیت این آرا مربوط به زمان طرح آنان است. شاید مخاطب در طی متن احساس کند دسته ای از این آرا و نظرات از سوی بعضی مراجع نواندیش فعلی بیان شده است، اما نکته مهم این است که امام موسی صدر این نظرات را بیش از سی سال قبل مطرح کرده است . با این قیاس، معنی سخن  شهید اندیشمند آیت الله مطهری فهمیده می شود که فرمود:« آقای صدر پنجاه سال از زمان ما جلوتر است»5

بله چنانچه گذشت  امام صدر بعد از اتمام دروس خارج فقه و اصول و نائل آمدن به درجه اجتهاد در حوزه نماند و رسالت خویش را در اجتماع مردم جست و جو کرد. او به راستی مجتهدی بود آشنا با جامعه و اساسا تعریفی که از اجتهاد ارائه می داد با این اعتقاد او سازگار بود:« اجتهاد به معنای پویایی و تحول و عطف نظر به جهان واقع در چارچوب غیب گرایی و مطلق بودن و الهی بودن حکم است»6. در توصیف فرآیند اجتهاد او با صداقت و واقع گرایی می گوید:«در استنباط مجتهد علاوه بر  متون و منابع دینی، تجربه و ممارست و ملکه ذاتی او نیز دخیل است»7. امام صدر با به رسمیت شناختن این واقعیت( تاثیرپذیری مجتهد از تجربه و ملکه ذاتی اش) بیش از دیگر شخصیت های بلندپایه حوزوی تلاش کرد تجربه خود را به عنوان یک عالم دینی به دغدغه های مردم عادی نزدیک کند. هجرت از حوزه به جامعه برای او درواقع به معنی ترک گفتن فضای انتزاعی درس و بحث و قرار گرفتن در معرض اقتضائات واقعی محیط اجرای حکم الهی بود.« غیب باوری و پیامدهای آن، در عمل، با تحول و توجه تام و تمام به ضرورت های دگرگون شونده اجتماعی منافات ندارد. به عبارت دیگر عرشی بودن حکم با فرشی بودن عمل در هنگام نیاز انسان تناقض ندارد»8

امام صدر در این مسیر اگرچه هیچ گاه از موضع خود به عنوان یک عالم اسلامی عقب نمی نشیند و از«شان قدسی حکم » نمی کاهد و از این نظر خود را منتقد قوانین موضوعه فاقد روح قدسی و غیب گرایی، میداند. اما معتقد است مجتهد به منظور یافتن زمینه و موضوع حکم بدون شک باید به جامعه و قوانین موضوعه نظر و بعد از آن برای استخراج حکم به منابع دینی رجوع کند.

امام موسی صدر در کشف و شهود اجتماعی خود بیش از پیش بر ظلمی که در قالب برخی برداشت ها از حکم دینی بر زنان روا داشته می شود آگاهی یافت. او نسبت به بدرفتاری و ظلم به زنان بسیار حساس بود و می گفت:« به زنها در طول تاریخ ظلم شده، ما این کار را نکنیم.» 9 این حساسیت او را بر آن داشت تا در میدان فقه و فقاهت برای رفع ظلم از زنان دست به کار شود.

به منظور بررسی جزئی تر بخشی از نوآوریهای فقهی امام صدر در ادامه و تا پایان این یادداشت به مثال هایی درباره حقوق زنان در نگاه ایشان خواهیم پرداخت بخصوص اینکه ظلم به زنان در قالب قوانین موضوعه و برداشت های ناروا از حکم دینی هنوز هم درد روز جامعه ماست.

اجتهاد پویای امام موسی صدر در موضوعاتی چون «چندهمسری» و «شروط ضمن عقد ازدواج» متبلور شد.

امام صدر موضوع حکم چند همسری را در دسته ای قرار داد که«در اوضاع و احوال گوناگون به لحاظ مدلول تحول پذیر است». او در تفسیر آیه« و ان خفتم الا تقسطو فی الیتامی فانکحو ماطاب لکم من النساء مثنی و ثلاث و رباع فان خفتم الا تعدلو فواحده...» 10اعتقاد داشت این آیه در مقام ارائه راه حل برای «مساله نگران کننده بی عدالتی در کار یتیمان» است نه برای جواز اختیار چهار همسر. او این قاعده را تنها قابل تعمیم در جوامعی با شرایط خاص، مثلا شرایط پس از جنگ می دانست. با این اوصاف تاکید داشت:«قرآن در هیچ نص صریحی از جواز چندهمسری مطلق یاد نکرده است». امام صدر در مورد سیره معصومین در چند همسری نیز آن را مخصوص شرایط خاص دانست:«سیره پاک  پیامبر و سلوک اصحاب و امامان سیره ای عملی است و مطلق نیست و چون ادله لبی در اصطلاح علمای علم اصول می توان آن را به علل خاص و شرایط مشخص مخصوص دانست». او حتی در صورت تعمیم این حکم در جوامعی با شرایط خاص معیار های احراز عدالت در جوامع امروزی را متفاوت از زمان معصومین ارزیابی می کرد«شرط عدالت به تناسب تفاوت حقوق زن، که تعیین کننده امکان توانایی مرد در عمل به مسئولیت خود در قبال بیش از یک همسر است،تفاوت می کند. این نظر ماست، هر چند روایات به تفسیر رعایت عدالت در رفتاربا همسر بپردازند،زیرا شان زن از حیث خوراک و پوشاک و مسکن هم متفاوت است و تغییر پذیر.» 11

امام موسی صدر در اجتهاد مدنی خود دیگر موضع ستم به زن را در جوامع اسلامی معاصر، مطلق العنان بودن مرد در طلاق یا خودداری از طلاق و جز آن تشخیص داد. او برای برون رفت از این وضعیت به اصولی متوسل شد که به زعم او اساسا به هدف تحول وضع شده اند: قواعدی مانند:« المومنون عند شروطهم» و «اوفو بالعقود». پیشنهاد او پیش بینی شروط ضمن عقد با استناد به قواعد فوق برای ایجاد «شیوه های جدید ازدواج» بود که در قالب آن«حدود آزادی مرد در طلاق یا خودداری از طلاق را مشخص و تکلیف محل و دارایی به دست آمده از کار و اموال موجود در خانه را معین و حتی تکلیف فرزندان در صورت طلاق را تعیین می کرد» 12

از جمله بدیع ترین نظرات امام صدر در آن زمان، مربوط به شرط تداوم نفقه تا بعد از طلاق است:« اگر زوج بخواهد زوجه را بدون دلیل منطقی طلاق دهد باید نفقه او را تا هنگامی که شوهر اختیار نکرده است بدهد یا مبلغی کلان بپردازد. این شرط از اختیارت مرد در طلاق می کاهد»13 ایشان احراز شروط را در صلاحیت دادگاه می داند. همچنین برای جلوگیری از سرسختی مرد در خودداری از طلاق پیشنهاد می کند:« در شروط ضمن عقد به وکالت دو داور یا دادگاه از جانب زوج در حالت های خاصی از طلاق اشاره شود». 14

در پایان با مقایسه اجمالی آنچه مصلحانی چون امام موسی صدر می خواستند و وضعیت فعلی جامعه و بخصوص محاکم قضایی کشور درمی یابیم: پیش نیاز کارآمدی تمام این قواعد و نظرات علمی همان انگیزه اصلی امام صدر یعنی نگاه انسانی و تلاش و دغذغه برای رفع ظلم است. در غیر اینصورت تصویب صوری این شروط و قواعدعملا در محاکم مدنی ما با تفسیرهای انحرافی مواجه و از احقاق حق زنان جلوگیری می شود. نظیر انچه درباره شرط تنصیف اموال در محاکم ما روی می دهد و عملا حق زن در قالب بازی با کلمات نادیده گرفته می شود 15

یا حتی در بعضی موارد این قواعد در جهت عکس به کار گرفته می شود: مانند شرطی که اخیرا برای «عند الاستطاعه» شدن مهر در اسناد ازدواج گنجانده شده است.

نگاه انسانی و دغدغه رفع ظلم چون روحی در کالبد سلوک و اجتهاد مدنی امام موسی صدر بود. و همین روح انسانی در لحظه لحظه حضور او در فضای متکثر لبنان موجب شد بعضی اشخاص سرشناس مسیحی 16آن کشور روش و دین او را قابل پذیرش برای تمام مردم لبنان قلمداد کنند. به امید آزادی این بزرگمرد مصلح ایران و اسلام

---------------------------------------------------------------------------

1) برگرفته از کلام امام موسی صدر . مراجعه شود به عزت شیعه 2 ص 336

2)محسن کمالیان ، عزت شیعه 2 ، قم ، صحیفه خرد ، 1386 ، ص

3)این مقاله در کنفرانس هشتم «التعرف علی الفکر الاسلامی» (آشنایی با اندیشه اسلامی ) در الجزایر در 1973م ارائه شده است .

4) نامه مفید ، سال چهارم – شماره چهارم ، صص94-93

5) به نقل از دکتر صادق طباطبایی

6) موسی صدر ،  روح تشریع در اسلام ،  تهران ، نشر شهر ، 1387 ، ص 17

7) موسی صدر ،  روح تشریع در اسلام ،  تهران ، نشر شهر ، 1387 ، ص 17

8) موسی صدر ،  روح تشریع در اسلام ،  تهران ، نشر شهر ، 1387 ، ص 16      

9) هفته نامه همشهری جوان ، شماره 181 ، ص53

10) و اگر در اجرای عدالت میان یتیمان بیمناکید ، هر چه از زنان که شما را پسند افتاد ، دو دو ، سه سه ، چهار چهار ، به زنی گیرید . پس اگر بیم دارید که به عدالت رفتار نکنید ، به یک زن یا به آنچه مالک شده اید اکتفا کنید ... (نساء 3)

11) موسی صدر ،  روح تشریع در اسلام ،  تهران ، نشر شهر ، 1387 ، صص 19-18

12) موسی صدر ،  روح تشریع در اسلام ،  تهران ، نشر شهر ، 1387 ، ص 21

13) موسی صدر ،  روح تشریع در اسلام ،  تهران ، نشر شهر ، 1387 ، ص 22

14) موسی صدر ،  روح تشریع در اسلام ،  تهران ، نشر شهر ، 1387 ، ص 22

15) تشریح این بحث از حوصله این متن خارج است و مقاله مستقلی را می طلبد .

16) جرج جرداق نویسنده سرشناس لبنانی